Glazen drankfles Naleving van voedselveiligheid: wat de FDA-vereisten en EU REACH feitelijk betekenen voor kopers
Thuis »
Blogs »
Blogs »
Drankverpakkingen »
Glazen drankfles Naleving van voedselveiligheid: wat de FDA-vereisten en EU REACH feitelijk betekenen voor kopers
Inkoop van de meeste drankmerken glazen drankflessen weten dat ze iets van hun leverancier nodig hebben met betrekking tot de naleving van de voedselveiligheid. De moeilijkheid is dat 'FDA-naleving' en 'REACH-naleving' vaak worden genoemd alsof het gelijkwaardige certificaten zijn die een leverancier wel of niet heeft - terwijl het in de praktijk twee structureel verschillende regelgevingskaders zijn die van toepassing zijn op verschillende aspecten van het product, verschillend getest en gedocumenteerd, en beide meer specificiteit vereisen dan een generieke 'we zijn compliant'-garantie oplevert.
In deze gids wordt besproken wat elk raamwerk feitelijk vereist voor drankglas, waar de documentatie het vaakst ontbreekt, en waar u uw leverancier om moet vragen, en waarom – met bijzondere aandacht voor de gedecoreerde glazen kast, die aanzienlijk andere nalevingsvereisten kent dan gewoon, niet-gedecoreerd glas en die vaak ondergespecificeerd is in leveranciersinstructies.
Inhoudsopgave
Schakelaar
Snelle antwoorden: Naleving van de voedselveiligheid van glazen flessen
Is EU REACH van toepassing op glazen drankflessen?
Ja, maar niet op dezelfde manier als voor chemische stoffen of mengsels. Glazen flessen zijn 'artikelen' onder REACH, wat betekent dat de belangrijkste verplichting van de verordening voor deze flessen de meldingsvereiste voor zeer zorgwekkende stoffen (SVHC) is: als een fles een van de stoffen op de SVHC-kandidatenlijst van ECHA boven een concentratie van 0,1% per gewicht bevat, moet de leverancier dit aan klanten communiceren en, als de jaarlijkse hoeveelheden meer dan één ton bedragen, ECHA hiervan op de hoogte stellen. Sinds februari 2026 bevat de SVHC-kandidatenlijst 253 stoffen. Standaard natronkalkglas dat in drankflessen wordt gebruikt, bevat doorgaans geen van deze stoffen, maar gedecoreerd glas – met keramische inkten, metaalpigmenten of oppervlaktecoatings – rechtvaardigt een verificatie per geval.
Wat is een EU-conformiteitsverklaring voor glas dat in contact komt met voedsel?
Een Declaration of Compliance (DoC) is een schriftelijke verklaring van de fabrikant dat een glazen artikel voldoet aan de vereisten van EU-verordening 1935/2004 (de kaderverordening voor alle materialen die in contact komen met levensmiddelen in Europa) en alle toepasselijke vereisten voor goede productiepraktijken. In tegenstelling tot een certificaat van een derde partij wordt het zelf uitgegeven door de fabrikant, maar moet het worden ondersteund door ondersteunende testgegevens en documentatie die beschikbaar zijn voor inspectie. Voor flessen van gewoon glas is de DoC relatief eenvoudig. Voor flessen met coatings, inkten of oppervlaktebehandelingen moet de DoC deze materialen afzonderlijk behandelen, omdat ze migratieoverwegingen met zich meebrengen die bij blank glas niet het geval zijn.
Is FDA-certificering vereist voor glazen drankflessen die naar de VS worden geëxporteerd?
Er bestaat geen overheidscertificering voor dit doel. Glas wordt erkend als General Recognised as Safe (GRAS) voor contact met voedsel onder het Amerikaanse FDA-kader, wat betekent dat er geen kennisgevingsproces vóór het op de markt brengen vereist is dat van toepassing is op nieuwe stoffen die met voedsel in contact komen. De relevante nalevingsverplichting voor een fabrikant van glazen flessen is in overeenstemming met de huidige Good Manufacturing Practice (CGMP)-regelgeving onder 21 CFR Part 117, subdeel B. 'FDA-gecertificeerd glas' is geen formele status; wat kopers in plaats daarvan moeten vragen is documentatie over GMP-naleving en, voor gedecoreerd glas, testrapporten over eventuele oppervlaktebehandelingen of coatings die in contact komen met de drank.
Bestaat er een specifieke EU-regelgeving voor glas dat in contact komt met voedsel, vergelijkbaar met EU 10/2011 voor kunststoffen?
Nee. In tegenstelling tot kunststoffen, waarvoor EU-verordening 10/2011 een specifieke geharmoniseerde norm is, bestaat er momenteel geen EU-specifieke regelgeving voor glasmaterialen die met voedsel in contact komen. Glas valt onder het algemene kader van Verordening 1935/2004 en de bijbehorende verordening inzake goede productiepraktijken 2023/2006. Dit betekent dat de nalevingsdocumentatiestandaard voor gewoon glas minder prescriptief is dan voor plastic verpakkingen. Maar het betekent ook dat er meer ruimte is voor lacunes in de documentatie wanneer leveranciers een 'er bestaat geen specifieke regelgeving, dus we zijn in orde'-logica toepassen zonder substantieel testbewijs te leveren.
REACH en FDA zijn twee verschillende raamwerken – niet twee namen voor hetzelfde
De meest hardnekkige verwarring op dit gebied is het behandelen van REACH- en FDA-naleving als twee versies van hetzelfde: een voedselveiligheidscertificaat dat een leverancier wel of niet heeft. In de praktijk zijn het parallelle raamwerken die verschillende risico's aanpakken via verschillende mechanismen.
Kader
Primaire zorg
Wat het voor glas regelt
Documentatietype
EU REACH (Verordening EG 1907/2006)
Gevaren van chemische stoffen in producten - arbeids-, milieu- en consumentenveiligheid
SVHC-aanwezigheid in glas en eventuele coatings/behandelingen boven 0,1% w/w; SCIP-databasemelding
SVHC-verklaring; SCIP-databasegegevens
EU Voedselcontact (Verordening EC 1935/2004)
Veiligheid van materialen die in direct contact komen met voedsel of dranken – migratie van stoffen naar wat we eten en drinken
Algemene en specifieke migratielimieten voor glas en eventuele oppervlaktebehandelingen die in contact komen met drank
Verklaring van overeenstemming (DoC); migratietestrapporten
Amerikaanse FDA (21 CFR, FFDCA)
Veiligheid van indirecte voedseladditieven en materialen die worden gebruikt in voedselverpakkingen
GMP-naleving voor de glasfabrikant; testen van coatings/inkten indien aanwezig (21 CFR 175.300 voor coatings)
Documentatie over GMP-naleving; testrapporten voor coatings, indien van toepassing
Een leverancier kan voldoen aan REACH (geen SVHC's boven de drempelwaarde in de glassamenstelling) terwijl hij nog steeds beschikt over een ontoereikende EU-conformiteitsverklaring voor voedselcontact die geen ondersteunende migratietestgegevens bevat. Een leverancier kan over goede GMP-documentatie beschikken voor FDA-doeleinden, terwijl hij helemaal geen SVHC- of SCIP-documentatie heeft voor de EU-markt. Dit zijn afzonderlijke nalevingsoefeningen, en een koper die voor meerdere exportmarkten wil werven, heeft mogelijk alle drie nodig.
EU REACH voor glazen flessen: wat de verordening feitelijk vereist
EU REACH (Verordening EC 1907/2006) is van toepassing op glazen flessen als 'artikelen': gefabriceerde objecten waarbij de chemische samenstelling de functie minder bepaalt dan de vorm, het oppervlak of het ontwerp. Voor artikelen is artikel 33 de belangrijkste verplichting onder REACH: als een zeer zorgwekkende stof uit de SVHC-kandidatenlijst in het artikel boven de 0,1% per gewicht aanwezig is, moet de leverancier dit proactief aan klanten communiceren en consumenten op verzoek binnen 45 dagen informeren.
Op 4 februari 2026 staat de SVHC-kandidaatlijst op 253 stoffen, na de toevoeging van n-hexaan en bisfenol AF eerder dit jaar. De lijst wordt periodiek bijgewerkt door het Europees Agentschap voor chemische stoffen (ECHA), en als een stof aanwezig is in meer dan 0,1% w/w en de jaarlijkse exporthoeveelheden groter zijn dan één ton, moeten importeurs en producenten van voorwerpen ECHA ook binnen zes maanden na toevoeging van de stof aan de lijst op de hoogte stellen.
Voor standaard natronkalkglas dat in de meeste drankflessen wordt gebruikt – voornamelijk samengesteld uit siliciumdioxide, natriumoxide, calciumoxide en aluminiumoxide – is geen van de huidige SVHC-stoffen aanwezig in de glasmatrix in concentraties die de drempel van 0,1% overschrijden. Het praktische nalevingsrisico voor gewone glazen flessen onder REACH is laag. Waar REACH meer aandacht vereist voor glazen verpakkingen is de decoratie- en behandelingslaag: bepaalde keramische inktpigmenten, metaalachtige kleurstoffen en speciale coatings kunnen verbindingen bevatten die zijn of kunnen worden toegevoegd aan de SVHC-lijst, en deze moeten specifiek worden beoordeeld in plaats van als veilig te worden beschouwd omdat het glassubstraat zelf schoon is.
De SCIP-database: een REACH-verplichting waar veel leveranciers niet aan hebben voldaan
Een REACH-verplichting die vaak over het hoofd wordt gezien voor leveranciers van glazen flessen die naar de EU exporteren, is de SCIP-database – de database voor zorgwekkende stoffen in producten die wordt onderhouden door ECHA. Vanaf 5 januari 2021 moeten artikelen die meer dan 0,1% van de stoffen bevatten die op de SVHC-kandidatenlijst staan, worden ingediend bij de SCIP-database van ECHA, waardoor autoriteiten en recyclers gevaarlijke stoffen kunnen identificeren gedurende de gehele levenscyclus van het artikel.
Voor de meeste drankflessen van gewoon glas geldt deze verplichting niet omdat er boven de drempel geen SVHC's aanwezig zijn. Maar voor gedecoreerd glas – met name flessen met complexe ACL-bedrukking met meerdere elementen, gespecialiseerde coatings of metalen oppervlaktebehandelingen – is het verifiëren van het SVHC-gehalte in de toegepaste materialen een voorwaarde om te weten of SCIP-kennisgeving vereist is. Een leverancier die zijn decoratiematerialen niet heeft beoordeeld aan de hand van de SVHC-kandidatenlijst is niet noodzakelijkerwijs niet-conform, maar hij kan de naleving ook niet bevestigen – wat op zichzelf al een documentatielacune is die risico's met zich meebrengt voor de koper die goederen op de EU-markt brengt.
EU-voedselcontactkader: Verordening 1935/2004 en de verklaring van overeenstemming
Parallel aan REACH stelt EU-verordening 1935/2004 de overkoepelende eis vast dat alle materialen die met voedsel in contact komen – inclusief glas – veilig en inert moeten zijn en hun bestanddelen niet mogen overbrengen naar voedsel in hoeveelheden die de menselijke gezondheid in gevaar kunnen brengen of onaanvaardbare veranderingen in de kenmerken van het voedsel kunnen veroorzaken.
In tegenstelling tot kunststoffen, waarvoor een specifieke geharmoniseerde EU-regelgeving (EU 10/2011) bestaat waarin toegestane stoffen en migratielimieten worden gespecificeerd, kent glas momenteel geen gelijkwaardige specifieke EU-regelgeving. Dit is belangrijk voor kopers om te begrijpen: er is geen 'glasspecifieke lijst met goedgekeurde stoffen' die analoog is aan de positieve lijst van de kunststofverordening. De naleving van de voorschriften voor contact met glasvoedsel wordt geëvalueerd volgens het algemene kader en de vereisten voor goede productiepraktijken, ondersteund door migratietests.
De standaarddocumentatie is een Declaration of Compliance (DoC), waarin de glasfabrikant verklaart dat het artikel voldoet aan de eisen van Verordening 1935/2004 en de Good Manufacturing Practice-verordening (2023/2006). Een goed opgestelde verklaring van overeenstemming moet verwijzen naar de specifieke artikelen en gebruiksvoorwaarden die erin worden behandeld, alle opzettelijk gebruikte stoffen identificeren en worden ondersteund door ondersteunende testdocumentatie, met name voor eventuele oppervlaktebehandelingen, coatings of inkten die op de fles aanwezig zijn.
Voor een dieper inzicht in wat dit document is en hoe het verschilt van CE-markering en andere certificeringstypen (een veel voorkomende bron van verwarring), raadpleegt u onze gids over fabriekscertificeringen voor glazen flessen.
FDA-voedselcontactvereisten voor drankglas
In de VS behoort glas tot de oudste en bekendste materialen die met voedsel in contact komen, en de veiligheidsstatus ervan is dienovereenkomstig geregeld. De FDA erkent glas als General Recognised as Safe (GRAS) voor contact met voedsel. Dit betekent dat het een lange geschiedenis van veilig gebruik heeft en niet onderworpen is aan het proces van kennisgeving voorafgaand aan het op de markt brengen dat vereist is voor nieuwe stoffen die met voedsel in contact komen.
De relevante nalevingsverplichting voor een fabrikant van glazen flessen onder het Amerikaanse FDA-kader is in de eerste plaats de naleving van Good Manufacturing Practices onder 21 CFR Part 117, Subpart B. Dit is geen certificering in de door de overheid uitgegeven zin – er is geen FDA-certificaat voor glas dat in contact komt met voedsel – maar eerder een gedocumenteerde productiekwaliteitsnorm waarvan de fabriek zou moeten kunnen aantonen dat deze aanwezig is. Voor een geïmporteerde glazen fles draagt de geregistreerde Amerikaanse importeur de verantwoordelijkheid voor naleving; de glasleverancier moet documentatie kunnen overleggen ter ondersteuning van de eigen conformiteitsbeoordeling van de importeur.
Een belangrijk verschil met de EU: in tegenstelling tot EU-Verordening 1935/2004 vereist het Amerikaanse FDA-kader geen Declaration of Compliance-document van de verpakkingsfabrikant. In de VS is een conformiteitsverklaring niet verplicht voor materialen die met levensmiddelen in contact komen, hoewel kopers bij de fabrikant een garantiebrief kunnen aanvragen waarin wordt bevestigd dat het materiaal geschikt is voor het beoogde gebruik met levensmiddelen. Voor coatings die op glas worden aangebracht, is 21 CFR 175.300 (Resinous and Polymeric Coatings) echter wel van toepassing en vereist dat de coatingformulering voldoet aan de toepasselijke positieve lijstvereisten – dit is waar FDA-documentatie voor gedecoreerd glas inhoudelijk wordt in plaats van optioneel.
Waar het ingewikkelder wordt: versierde glazen flessen
Alles wat hierboven is beschreven, is het meest zuiver van toepassing op gewoon, onversierd glas. Het nalevingsbeeld wordt aanzienlijk complexer op het moment dat er sprake is van decoratie – of het nu gaat om ACL-keramische zeefdruk, metallic inkten, zuurglazuur of speciale oppervlaktecoatings.
Decoratietype
Specifieke nalevingsoverwegingen
Aanvullende documentatie vereist
ACL keramische zeefdruk (alleen buitenkant)
Keramische inkten bevatten pigmenten op metaalbasis; moet worden geverifieerd op het SVHC-gehalte en de migratie met voedselcontact als er inkt aan de contactzone grenst
REACH SVHC-verklaring van de inktleverancier; bevestiging dat inkten alleen aan de buitenkant worden aangebracht zonder contact met drank
Metallic inkten (goud, zilver, kopereffecten)
Metaalpigmenten kunnen zorgwekkende verbindingen bevatten; Voor uitsluitend buitentoepassingen is een SVHC-controle vereist; binnentoepassing activeert de vereiste voor migratietests
SVHC-verklaring voor inktformulering; migratietestrapport als er zich een metalen element in de contactzone bevindt
Zuurglazuur (behandeling van het buitenoppervlak)
Zuuretsen wordt toegepast op het buitenoppervlak; als de behandeling alleen van buitenaf plaatsvindt, is de impact op voedselcontact verwaarloosbaar; Bij een toepassing binnenshuis of in een gedeelde zone zijn er verschillende overwegingen
Bevestiging van de behandelzone (alleen buitenkant); DoC die de behandeling dekt
Interne coatings (zeldzaam; gebruikt voor speciale toepassingen)
Oppervlak voor direct voedselcontact — strengste nalevingseisen; specifieke migratietesten tegen dranksimulanten vereist
Volledig migratietestrapport volgens EU 1935/2004; FDA 21 CFR 175.300-nalevingsdocumentatie voor de Amerikaanse markt
Het belangrijkste praktische punt: de conformiteitsdocumentatie voor een versierde glazen fles moet de decoratielaag als afzonderlijk onderdeel van het glazen substraat behandelen. Een verklaring van overeenstemming die het glas bedekt maar niets zegt over de inkt, coating of oppervlaktebehandeling is onvolledig voor versierde flessen. Toch is dit een veel voorkomende leemte in wat leveranciers daadwerkelijk leveren. Wanneer u monsters aanvraagt voor gedecoreerde flessen, vraag dan ook om de conformiteitsdocumentatie voor de specifieke gebruikte inkt- of coatingformulering, en niet alleen om een algemene verklaring van overeenstemming over glas.
California Prop 65: een overweging op Amerikaans staatsniveau die de moeite waard is om te markeren
Voor merken die producten specifiek op de Californische markt brengen, voegt Proposition 65 (de Safe Drinking Water and Toxic Enforcement Act van 1986) een laag op staatsniveau toe bovenop de federale FDA-vereisten. Prop 65 vereist dat bedrijven een waarschuwing geven voordat ze willens en wetens personen blootstellen aan chemicaliën waarvan bekend is dat ze kanker, geboorteafwijkingen of andere reproductieve schade veroorzaken.
Voor glazen drankflessen is de Prop 65-blootstellingsroute die het meest praktisch van belang is, lood en cadmium van versierde oppervlakken. Flessen met decoratieve buitencoatings die deze metalen bevatten – zelfs op niveaus die volgens andere normen als laag zouden worden beschouwd – kunnen aanleiding geven tot Prop 65-waarschuwingsverplichtingen als de chemicaliën aanwezig zijn boven de veilige havenniveaus. Dit is met name relevant voor decoratief glas met een traditionele decoratie in metallic glazuurstijl, en minder voor moderne keramische inkten van voedselkwaliteit die speciaal zijn samengesteld om het gehalte aan zware metalen te elimineren.
Documenten die u bij uw leverancier kunt opvragen
Document
Relevant voor
Wat het zou moeten bevestigen
EU-conformiteitsverklaring (DoC) — contact met voedsel
EU-markt
Verwijzing naar Verordening 1935/2004; specifiek artikel en gebruiksvoorwaarden; dekking van zowel glas als eventuele decoratie/behandeling
REACH SVHC-verklaring
EU-markt
Expliciete verklaring over de vraag of er SVHC uit de huidige kandidatenlijst aanwezig is in een hoeveelheid van meer dan 0,1% w/w in het glas en eventueel aangebrachte decoratie
Bevestiging van de SCIP-database
EU-markt
Bevestiging dat SCIP-kennisgeving is ingediend als er meer dan 0,1% SVHC in het artikel aanwezig is
Migratie testrapport
Europese en Amerikaanse markten voor gedecoreerd glas
Actuele testgegevens voor algehele migratie en zware metalen (specifiek lood, cadmium) uitgevoerd door een erkend testlaboratorium
Documentatie over GMP-naleving
Amerikaanse markt
Bevestiging van naleving van de CGMP onder 21 CFR Part 117 Subpart B
Nalevingsdocumentatie van de coating-/inktleverancier
Beide markten, voor gedecoreerd glas
REACH SVHC-status van inkt/coatingformulering; bevestiging van geschiktheid voor contact met voedsel door inkt- of coatingleverancier
Beoordeling Californië Prop 65
Amerikaanse markt, specifiek Californië
Bevestiging dat er geen chemicaliën uit de Prop 65-lijst (met name lood en cadmium uit decoratieve coatings) aanwezig zijn boven de veilige havenniveaus
Veelgestelde vragen
Onze leverancier zegt dat hun glas 'REACH-compatibel' is - is dat genoeg?
Niet noodzakelijkerwijs op zichzelf. Een verklaring dat glas voldoet aan REACH heeft doorgaans betrekking op het SVHC-gehalte in de glasmatrix – wat voor standaard natronkalkglas meestal eenvoudig te bevestigen is. Maar mogelijk heeft het geen betrekking op de SVHC-status in toegepaste decoratie, de meldingsstatus van de SCIP-database of de EU-vereisten voor voedselcontactmigratie op grond van Verordening 1935/2004. Vraag specifiek welke REACH-verplichtingen zijn nagekomen en vraag de onderliggende documentatie op in plaats van te vertrouwen op een mondelinge toezegging.
We stappen over van PET naar glazen flessen. Hebben we andere compliance-documentatie nodig?
Ja, en de overstap is over het algemeen gunstig vanuit het oogpunt van de nalevingsdocumentatielast. PET-flessen zijn onderworpen aan de vereisten voor de positieve stoffenlijst van EU-verordening 10/2011 en het specifieke regime voor migratietests – een gedetailleerder en prescriptiever raamwerk dan glas momenteel heeft onder EU 1935/2004. U heeft echter nog steeds een DoC voor het glas nodig (die zowel het glassubstraat als eventuele decoratie bestrijkt), en als uw PET-flessen geen decoratie hadden, maar uw nieuwe glazen flessen wel, zijn de nalevingsvereisten voor gedecoreerd glas een nieuw element dat proactief moet worden aangepakt.
Hoe vaak moet de REACH-nalevingsdocumentatie worden bijgewerkt?
Er is geen vaste verplichte updatecyclus voor REACH-artikeldeclaraties, maar de SVHC-kandidatenlijst wordt meerdere keren per jaar bijgewerkt. Alleen al tussen januari en februari 2026 groeide de lijst van 247 naar 253 stoffen. De SVHC-verklaring van een leverancier is pas accuraat vanaf de datum waarop deze is opgesteld ten opzichte van de op dat moment geldende lijst. Voor voortdurende garantie op naleving moeten kopers een herbevestiging van hun leverancier aanvragen telkens wanneer de SVHC-lijst substantieel wordt bijgewerkt, vooral als het product decoratie bevat met pigmenten of speciale materialen waarvan de kans groter is dat ze worden beïnvloed door nieuwe toevoegingen.
Omvat de nalevingsdocumentatie van onze glasleverancier ook de sluiting?
Nee. De sluiting – of het nu een metalen kroonkurk, schroefdop, beugel met beugel of kurk is – is een afzonderlijk artikel met zijn eigen vereisten voor voedselcontact. Vooral sluitingsvoeringen (het samendrukbare afdichtingsmateriaal in een metalen dop) zijn oppervlakken die direct met voedsel in contact komen en vereisen aparte nalevingsdocumentatie voor voedselcontact van de leverancier van de sluiting. Dit is een veel voorkomende vergissing wanneer merken het glas en de sluiting bij verschillende leveranciers betrekken en alleen nalevingsdocumentatie bij de glasfabrikant opvragen.
Nalevingsdocumentatie nodig voor uw bestelling van glazen flessen?
Zo ziet het nalevingsdocumentatieproces er doorgaans uit als u bij ons bestelt:
Welke documentatie levert u standaard? Voor elke bestelling: EU-conformiteitsverklaring met verwijzing naar Verordening 1935/2004, REACH SVHC-verklaring actueel op het moment van productie, en GMP-nalevingsbevestiging voor FDA-doeleinden. Deze worden uitgegeven per productcode, niet als generieke fabrieksbrede documenten.
Welke aanvullende documentatie is beschikbaar voor versierde flessen? Voor flessen met ACL-bedrukking, metallic inkten of oppervlaktebehandelingen: SVHC-verklaring die de specifieke gebruikte inkt- of coatingformulering dekt, plus migratietestrapporten voor zware metalen (lood, cadmium) uit ons testprogramma van derden. California Prop 65-beoordeling beschikbaar op aanvraag voor gedecoreerd glas op de Amerikaanse markt.
Wat moet ik doen als ik een SCIP-databasebevestiging nodig heb? We kunnen de SCIP-status van uw bestelling bevestigen. Voor standaard onversierd glas is de bevestiging dat er geen SVHC boven de drempelwaarde zit eenvoudig. Voor gedecoreerd glas voeren we vóór de productie een SVHC-screening uit op de huidige kandidatenlijst en bevestigen we de SCIP-status bij de orderbevestiging.
Hoe snel kunt u documentatie aanleveren? Standaard EU DoC en REACH-verklaring: verstrekt bij orderbevestiging. Migratietestrapporten: beschikbaar in onze testbibliotheek voor standaardproducten; nieuwe tests voor nieuwe decoratiespecificaties duren drie tot vier weken en moeten in de projecttijdlijn worden ingebouwd.